Dubravka Stojanović - Beograd kao paradigma. Nedovršena prestonica nedovršene države (1890-1914)

21 Juni 2015

Postojeći Grad je najznačajniji mogući dokument o svom minulom životu.

Mogla bi se tako parafrazirati jedna od polaznih metodoloških tačaka Fernana Brodela u njegovom istraživanju Mediterana1. Ako bismo je prihvatili, to bi značilo da Grad odražava tu posebnu vezu sadašnjosti i prošlosti, da na njegovim ulicama istorija ostavlja čvršće i trajnije tragove od onih koji ostaju na papiru, da propusti iz prošlosti tu najosetnije pritiskaju našu savremenost, dok su „nacionalne pobede" baš tu ostavile svoje najprepoznatljivije simbole.

Drugim rečima, Grad možemo posmatrati kao istorijski izvor, koji je, kao svaki ostatak prošlosti, sačuvao i preneo neku poruku. Problem ostaje samo u večitom i najtežem zadatku - umeti pročitati poruku. Ili kako bi rekao Brodelov učitelj Lisjen Fevr: „Opisivati ono što se vidi, to još ide; ali videti ono što treba da se opiše, to je ono što je teško."2

Ako bi Beograd bio istorijski izvor, šta bismo sve mogli u njemu videti, koje bi nam to poruke o prošlosti on mogao preneti? O kojim propustima i dometima srpske istorije on svedoči? Da li bi on mogao biti i slika srpske političke istorije? I da li bismo, ako je tako, tu političku prošlost mogli saznati iz specifičnog ugla istorije urbanizma? Da li vezu između grada i politike možemo da ograničimo samo na simboličku ravan, ili je možemo istraživati direktnije, kroz stalnu konkurenciju individualnog i kolektivnog, grada i nacije, urbanog i ruralnog? Da li se na ulicama grada danas mogu pročitati posledice i ishodi tih konflikata? Da li se iz izgleda grada može naslutiti pobednik?

Kao i svaki grad, Beograd je mesto kontroverzi i paradoksa. Uz mnoge utiske koje on može stvoriti kod posmatrača ili istraživača, čini se da se u svakoj ulici, u svakom delu grada nameće jedan dominantan utisak - utisak nedovršenosti. On je posledica istorijske borbe između planskog urbanizma i neplanskih rešenja, između pokušaja da se uvede poredak i napora da se on izneveri.3 Odatle su proizašle upadljive razlike između delova grada koji su bili obuhvaćeni gradskim rejonom, u kojima je nametana planska gradnja, i divljih naselja koja su nicala izvan gradske linije, u koje je stanovništvo bežalo od visokih opštinskih nameta i koji su, kao džepovi siromaštva, metastazirali po obodima „rejona".4

Skadarlija, 1900. godineSkadarlija, 1900. godineUtisak nedovršenosti u Beogradu stvara se već s prvim pogledom na mapu današnjeg grada. Vidljivo je da ulična mreža, izvan planski prosečenih centralnih pravaca, boluje od nejasnih krivina, suženja, zaokreta i ćorsokaka, što je posledica stalne borbe između ortogonalne strukture i delova grada u kojima su ulice prosecane bez plana.5 Vidljiv je na današnjoj mapi i mali broj reprezentativnih avenija, dominacija konfuzne mreže uskih ulica, slaba povezanost različitih delova grada, često mimoilaženje dva dela iste ulice, što dovodi do neobičnih regulacionih rešenja. Skoro potpuni nedostatak klasičnih trgova posledica je nepostojanja celovitog pristupa urbanizmu i stalnih parcijalnih rešenja. Sve to jasno svedoči o žilavosti večite dileme - da li će se grad razvijati po planu i u skladu sa javnim interesom ili mimo sistema, prema potrebama pojedinaca.6

Već sledeći pogled - pogled na zgrade, ojačaće utisak nedovršenog grada. I u najužem centru današnjeg grada nalazi se mnogo udžerica, prizemljuša izgrađenih od najjeftinijeg materijala. Mali je broj višespratnica čak i na najreprezentativnijim adresama. Zgrade nisu ujednačene visine i ne nalaze se u definisanoj liniji. Nedovoljan je broj reprezentativnih objekata, a i oni koji postoje sagrađeni su na neadekvatnim mestima koja umanjuju njihov značaj - od Saborne crkve i Patrijaršije do zgrade Dvora. Mali je i broj namenski pravljenih zgrada, pa je veliki deo ključnih nacionalnih institucija smešten u objektima kojima je promenjena namena: zgrade banke i berze su, tako, postale zgrade Narodnog i Etnografskog muzeja, što govori o nedovoljnoj brizi čak i za ključna mesta nacionalne memorije. I mnogi drugi problemi stvaraju utisak neuređenog, nefunkcionalnog, haotičnog grada, u kome su preduzimana neka urbanistička rešenja, ali se od njih odustajalo i pre pokušaja da se primene, što je sve više poskupljivalo kasnije pokušaje uređenja i dovodilo do njihovih stalnih odlaganja za „bolja vremena".

Toliko, za početak, o nedovršenoj prestonici. Pređimo sad na drugi deo naslova ovog rada. Šta se podrazumeva pod nedovršenom državom?7 U ovom radu poći će se od teze da je Srbija u recepciji velikog dela njene elite, od nastanka moderne države do danas, doživljavana kao nedovršena država. I to se odnosilo na oba ključna elementa moderne države - teritoriju i definisano unutrašnje uređenje. Tokom poslednja dva veka svoje moderne istorije srpska država promenila je jedanaest ustava8, što je već jasan kvantitativni pokazatelj da su postojale velike dileme i konflikti oko uobličavanja tog osnovnog pravnog akta. Stalne ustavne borbe i promene ustava pokazivale su da postoje dubinska neslaganja oko pravca razvoja države.9 One su bile posledice podela na zapadnjake i rusofile, evropejce i nacionaliste, demokrate i autokrate, modernizatore i konzervativce, pobornike liberalne i „narodne" države... Ustavno pitanje bilo je i jabuka razdora u Jugoslaviji, koja je za sedam decenija, koliko su postojale države s njenim imenom (1921-2003), promenila osam ustava, što je, kao i u slučaju Srbije, dokazivalo državnu nestabilnost.10 U vremenima između promena ustava trajale su stalne borbe za ustavnu reviziju, koje su najčešće počinjale odmah po usvajanju novog ustava. U tim raspravama prelamale su se osnovne koncepcije društva i države. Te koncepcije, koje su se najčešće lomile oko suštinskog razumevanja karaktera države, ostaće trajno obeležje srpske ustavne istorije.11

Narodna Banka Srbije, 1889. gdineNarodna Banka Srbije, 1889. gdinePored pitanja državnog uređenja, koje je stalno bilo otvoreno i oko kojeg nije postignut konsenzus, i drugi element nacionalne države - teritorija - ostao je, u shvatanju srpske elite, stalno nedosegnut, odnosno nedovršen. Već od Prvog srpskog ustanka i upada Karađorđevih trupa na teritoriju Bosne otvoreno je pitanje teritorije na kojoj treba da se nalazi srpska država. Mnogi su se projekti napisali na tu temu i nacrtale su se mnoge mape koje je trebalo da izraze nacionalne ambicije mlade države. Elita je od početka stvarala frustraciju zbog toga što se zamišljene granice iscrtane spajanjem istorijskih i etničkih prava nisu mogle ostvariti, čime je „nacionalno i državno dovršenje" stalno ostavljano za neku novu, sledeću priliku. Ta frustracija je podgrevala utisak privremenosti i nedovršenosti države, koja je dovodila do toga da je većina pitanja ostajala otvorena do rešenja tog „pitanja nad svim pitanjima", o čemu će posebno biti reči na kraju ovog rada.

Da li uspostavljanje veze između dva dela naslova ovog rada, između nedovršene prestonice i nedovršene države, ima smisla i opravdanja? Da li je nedovršena prestonica u vezi sa nedovršenom državom? Da li je Beograd bio samo simbol te državne nedovršenosti ili je ta veza bila složenija? Da li je Beograd bio žrtva državne nemoći, možda njen uzrok ili, ipak, posledica? Da li se na Beograd samo odražavala ta slabost državnih institucija, pa je on bio slika sistema u malom? Ili obrnuto: pošto elita nije imala snage da uredi „ogledalo države", njenu prestonicu, nije mogla ni celinu, odnosno državu, pretvoriti u efikasniji i uspešniji sistem. U ovom radu ispitivaće se različite veze grada i države, grada i nacije. Postaviće se pitanje ko je na koga uticao, ko je koga podsticao i ko je koga kočio? Da li se u tome može naći veza između arhitektonske ikonografije Beograda i sukobljenih nacionalnih identiteta? U ovom radu pokušaću da dokažem tezu da je slučaj Beograda poseban, da je elita, pa samim tim i država, a u ime nacije, pred njega stavila veće izazove nego što je to bio slučaj u drugim zemljama i drugim prestonicama. Tu tezu, za početak, treba proveriti na dva najopštija pitanja: zakonodavstvu i finansijama.

Čitav odlomak pročitajte na linku: Ovdje

Top